Μαθήματα Ελληνικής @%$!#γραμματικής

Μου την έχει δώσει απίστευτα η παντελής ασχετοσύνη που έχουν αρκετοί συμπατριώτες μας περί Ελληνικής γραμματικής, γι’ αυτό σήμερα θα προσπαθήσω να εξηγήσω, όσο πιο απλά γίνεται, με τις λιγοστές γνώσεις φιλολογίας που κατέχω, δύο απλούστατα πραγματάκια μπας και κάνα ντουβάρι ξεστραβωθεί και δεν επαναλαμβάνει τα ίδια και τα ίδια και τα ίδια σπαστικά λάθη.

Μάθημα πρώτο: πώς σχηματίζουμε προστακτικές σωστά στα Νέα Ελληνικά

Τρανό παράδειγμα λάθους το πολύ διαδεδομένο “επέλεξε όλο το κείμενο και πάτα Αντιγραφή“, ή “ανέλυσέ μου τι θες να πεις γιατί δε σε καταλαβαίνω“, ή “επέβαλλε την τάξη σε παρακαλώ, γίνεται χαμός εδώ“. Λάθος και τα τρία. Η σωστή προστακτική των ρημάτων στις προτάσεις αυτές είναι “επίλεξε“, “ανάλυσε“, και “επίβαλλε” αντιστοίχως. Και ιδού το γιατί:

Ας πάρουμε το ρήμα αναλύω σαν παράδειγμα. Στο πρώτο ενικό πρόσωπο ενεστώτα χρόνου, στην οριστική κλίση λέμε “εγώ αναλύω”. Το αναλύω είναι σύνθετο ρήμα, επειδή προκύπτει από το ρήμα λύω, με την προσθήκη της προθέσεως ανα- στην αρχή. Άρα ανα + λύω = αναλύω. Όταν χρησιμοποιούμε ένα σύνθετο ρήμα, πάντα μα πάντα κλίνουμε το ρήμα μόνο του – την όποια πρόθεση έχει την προσθέτουμε τελευταία, αφού έχουμε φέρει το ρήμα στη μορφή που θέλουμε.

Έτσι, έστω ότι θέλω να πω σε κάποιον στην προστακτική κλίση να αναλύσει κάποια αποτελέσματα. Το ρήμα είναι το αναλύω, που έχει ως βασικό του το λύω. Η προστακτική αορίστου του λύω είναι λύσε. Άρα, αν στο λύσε, που είναι η σωστή μορφή, προσθέσω την πρόθεση ανά, έχω ανά + λύσε = ανάλυσε και όχι ανέλυσε όπως λάθος λένε πολλοί. Αν ήθελα να πω σε αυτόν τον κάποιον να αναλύει συνέχεια και όχι μία φορά μόνο, τότε θα χρησιμοποιούσα την προστακτική ενεστώτα – και πάλι, η διαδικασία είναι η ίδια: λύω -> λύε, βάζουμε και την πρόθεση, οπότε έχουμε ανά + λύε = ανάλυε. Απλό, ναι; Αντίστοιχα μπορώ να φτιάξω και άλλες προστακτικές: επίβαλλε (επί+βάλλω), παρέμβαλλε (παρά + εν + βάλλω, και όχι παρενέβαλλε όπως λάθος λένε κάποιοι), κ.ο.κ.

Γιατί όμως αρκετοί βάζουν αυτό το σκόρπιο “ε” μέσα στην προστακτική την ώρα που δεν έχει καμιά δουλειά εκεί; Ο λόγος είναι πως δεν έμαθαν ποτέ σωστά Αρχαία Ελληνικά:) Το έψιλον αυτό το λέμε προσαύξηση, και το βάζουμε στην αρχή του ρήματος όταν το ρήμα ξεκινάει με σύμφωνο και το κλίνουμε στην οριστική αορίστου (και στον υπερσυντέλικο, αλλά δε μας νοιάζει γιατί δεν υπάρχει προστακτική υπερσυντελίκου έτσι κι αλλιώς:)). Παράδειγμα: το ρήμα λύω στον αόριστο κάνει έ-λυσα. Το έψιλον αυτό ΔΕΝ ΜΠΑΙΝΕΙ ΣΤΙΣ ΑΛΛΕΣ ΚΛΙΣΕΙΣ ΕΚΤΟΣ ΟΡΙΣΤΙΚΗΣ. Άρα η προστακτική π.χ αορίστου δεν θα πάρει αναδιπλασιασμό μεταξύ του ρήματος και της προθέσεως. Το “ανέλυσε” λοιπόν δεν είναι προστακτική αορίστου β’ ενικού, αλλά οριστική αορίστου στο τρίτο ενικό πρόσωπο (“αυτός ανέλυσε”)! Αντίστοιχα, προσαύξηση παίρνουν στην οριστική αορίστου και στον υπερσυντέλικο και τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν, μόνο που εκεί δε βάζουμε έψιλον, απλώς κάνουμε το πρώτο φωνήεν μακρό (ή για να το πω απλούστερα, αλλάζουμε το πρώτο φωνήεν με ένα άλλο, βάσει συγκεκριμένων κανόνων). Γι’ αυτό ο αόριστος του ερευνώ δεν είναι ε-ερεύνησα (rofl) αλλά ηρεύνησα (αυτός διηρεύνησε), και η προστακτική είναι “εσύ διερεύνησε το τάδε φαινόμενο”. Μπορεί τη σήμερον εποχή να μη ακούγεται συχνά πια το “αυτός διηρεύνησε”, αλλά τα Νέα Ελληνικά στηρίζονται εξ’ ολοκλήρου στα Αρχαία, και όποιος ξέρει καλά Αρχαία μπορεί να μιλήσει άριστα τα Νέα Ελληνικά.:)

Για να συνοψίσω: αν θέλετε να βγάλετε προστακτική για ένα ρήμα και δεν είστε σίγουροι πώς είναι το σωστό, απλώς πάρτε το βασικό ρήμα, βγάλτε την πρόθεση από μπροστά, κάντε την προστακτική του βασικού ρήματος και σε αυτό που θα προκύψει βάλτε ξανά την πρόθεση στην αρχή χωρίς ε και ου και ο. Τέλος, δεν έχετε πλέον δικαιολογία να το κάνετε λάθος!

Μάθημα δεύτερο: είναι “πληροί τις προϋποθέσεις”, και όχι “πληρεί” – γιατί;

Έχω διαβάσει άπειρες φορές τη λέξη πληροί γραμμένη λάθος. Το ρήμα είναι το πληρώ (θα πούμε σε λίγο γι’ αυτό) και σημαίνει “εκπληρώνω”, “καλύπτω”, “διαθέτω” (κυριολεκτικά “γεμίζω” αλλά duh τώρα). Άρα πληρώ τις προϋποθέσεις σημαίνει πως έχω κάθε απαιτούμενη προϋπόθεση. Τώρα, τι γίνεται εδώ και γιατί το πληρώ αντί να κλιθεί παρακάτω ως “πληρείς, πληρεί” κ.λπ., κάνει “πληροίς, πληροί” και δε συμμαζεύεται; Ο λόγος είναι πως το συγκεκριμένο ρήμα είναι συνηρημένο…

… και μάλιστα συνηρημένο εις -όω! Τι εννοώ: το ρήμα πραγματικά δεν είναι πληρώ, αλλά πληρόω. Και κανονικά θα κλινόταν όπως φαντάζεστε: πληρόω, πληρόεις, πληρόει κ.ο.κ. Έλα μου όμως που αυτό είναι εντελώς άκομψο και πρέπει να στραβώσεις τη γλώσσα σου για να το πεις. Οπότε τι κάνουμε: συνδέουμε (συναιρούμε όπως λέγεται) τους δύο τελευταίους φθόγγους του ρήματος (το ο και το ω, για όποιον δεν κατάλαβε). Το αποτέλεσμα από τη συναίρεση του ο + ω είναι το ίδιο το ω, οπότε έχουμε ο + ω = ω, ο + εις = οις, ο + ει = οι και περίπου έτσι και στον πληθυντικό. Έτσι το πληρόω γίνεται πληρώ, το πληρόεις πληροίς και πάει λέγοντας.

Γι’ αυτό λεβέντες μου η έκφραση “πληροί τις προϋποθέσεις” γράφεται με όμικρον γιώτα και όχι με έψιλον γιώτα!

Α, και μιας που λέμε περί γραμματικής, τα ΚΕΦΑΛΑΙΑ τα ξέρετε όλοι, έτσι; Το αντίθετο, τα “μικρά” όπως τα λέτε οι πολλοί έχουν όνομα: τα λέμε πεζά. ΚΕΦΑΛΑΙΑ και πεζά, αντιληπτόν;:)

Ελπίζω να έμαθα δυο πράγματα κάποιους εκεί έξω!